اشعه ماورای بنفش و حفاظت در برابر آن

 

ما کوهنوردان که به ارتفاعات بلند می‌رویم یا سایر دوستداران طبیعت که ساعت‌های طولانی در روز در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار دارند باید با این تهدیدی که اغلب جدی نمی‌گیریم بیشتر آشنا باشیم و راهکارهای محافظت در برابر اون رو بدانیم. امیدوارم با خوندن این مقاله که پیدا کردن و ترجمه اون وقت زیادی از من گرفت دیگه با لباس‌های آستین کوتاه و گاهی آستین حلقه ای! خصوصا در تابستان و بدون عینک آفتابی خصوصا در زمستان به کوهنوردی و طبیعت گردی نرویم.

اشعه ماورای بنفش (فرا بنفش) چیست:

این اشعه محدوده‌ای از طیف نور خورشید است که پس از طی میلیون‌ها کیلومتر از خورشید به ما می‌رسد. این قسمت از نور خورشید در محدوده بینایی انسان نیست و نمی‌توانیم آن را ببینیم به همین خاطر به آن نور تاریک نیز می‌گویند. این اشعه خود به سه دسته تقسیم می‌شود: UV-A و UV-B و UV-C. جو زمین شدت ورود اشعه را می‌گیرد. علاوه بر جو زمین عواملی چون گردوغبار، آلودگی هوا و ابرها نیز از شدت  ورود اشعه می‌کاهند. به همین خاطر کوهنوردان در ارتفاعات کوها بیشتر در معرض تابش این اشعه هستند. به طور کلی با هر ۱۰۰۰ متر افزایش ارتفاع شدت این اشعه ۱۰ تا ۱۲ درصد بیشتر می‌شود. طول موج این سه نوع اشعه به این شکل است: حدود ۲۰۰ تا ۲۹۰ نانومتر برای UV-C و ۲۹۰ تا ۳۲۰ نانومتر برای UV-B و ۳۲۰ تا ۴۰۰ برای UV-A. هر نانو یک‌بیلیونیوم متر است و هرچه طول موج کوتاه‌تر باشد یا به عبارتی عدد کوچکتر باشد، قدرت اشعه بیشتر است. طیف نور قابل رویت برای ما انسان‌ها از ۴۰۰ تا ۷۰۰ نانومتر است. با این حساب UV-C از همه قوی‌تر و سپس UV-B و آخر هم UV-A است. مثلا اگر برای مدتی در مقابل UV-C قرار بگیرید پوست شما از بین می‌رود. خوشبختانه لایه ازن زمین، شدت نورها وارد شده به جو با طول موج ۲۰۰ تا ۳۴۰ نانومتر را کاهش می‌دهد. در واقع  مقدار UV-A وارد شده به زمین از دو نوع دیگر بیش از سایرین بوده، مقدار UV-B وارد شده هم کمتر و بسته به عوامل مختلف داشته و UV-C هم اصلا به زمین نمی‌رسد و توسط لایه ازن جذب می‌شود. برخی‌ها می‌گویند که در هوای ابری هم تمام UV-B به زمین می‌رسد و از ابر عبور می‌کند که البته چنین نیست. اگر هوا ابری ولی روشن است به نحوی که برای چشمان شما آزار دهنده است حدود ۵۰ درصد UV-B به زمین می‌رسد. اگر هوا به قدری ابری است که شما نمی‌توانید جای خورشید را در آسمان متوجه شوید کمتر از ۲۰ درصد UV-B به شما می‌رسد اما اگر هوا بسیار ابری و متراکم با ابرهای سیاه است است به نحوی که شما می‌گویید هوا تاریک شده یا اگر هوا ابری همراه با بارندگی است آنگاه مقدار اشعه UV-B بسیار ناچیز و قابل چشم پوشی است.

در گذشته مسئله UV-B به لطف لایه ازن فوق‌العاده خیلی جدی نبود اما با نازک شدن لایه ازن در سال‌های اخیر افرادی که به سرطان‌های پوستی دچار می‌شوند به شدت در حال افزایش است. البته شدت UV-B از لایه ازن که به تجمع مولوکول‌های ازن در جو زمین بستگی دارد در ساعت‌های مختلف روز، فصل‌ها، موقعیت مکانی و ارتفاع متفاوت است. مثلا در فصل تابستان نیم‌کره جنوبی، چون این قسمت بیشتر به خورشید نزدیک است اشعه UV-B بیشتری دریافت می‌کند و نیوزلند و استرالیا ۱۰ درصد بیشتر از انگلستان UV-B دریافت می‌کنند. همچنین عموما شدت ورود اشعه ماورا بنفش بین ۱۰ صبح تا ۴ عصر بیشتر از اوقات دیگر است.

آسیبهای اشعه ماورای بفنش:

آسیبهای پوستی:

هر کوهنوردی این نوع آسیب را به نحوی به اشکالی مثل برنزه (قهوه ای) شدن پوست، لکه لکه شدن پوست، بور شدن موها و ایجاد چین چروک تجربه کرده است. همه اینها نشانه‌های آسیب پوستی است و ممکن است منجر به آسیب‌های شدید پوستی و حتی سرطان پوست شود که در میان سرطان‌های پوستی سرطان ملانوما باعث مرگ شده که خوشبختانه خیلی به ندرت اتفاق می‌افتد. آسیب‌های پوستی خارج از این مقاله است ولی به طور کلی این آسیب‌ها ناشی از تاثیر اشعه ماورای بنفش بر روی DNA است. UV-A بیش از UV-B به عمق پوست نفوذ می‌کرد با این حال تا کنون گمان بر این بود که تنها UV-B مضر است اما تحقیقات جدید انجام شده فرضیه‌های جدیدی را در مرگ بار بودن UV-A مطرح می‌کنند چون این فوتون‌ها به وسیله DNA جذب شده و می‌توانند مثل UV-B باعث ایجاد جهش در DNA شوند. این فرض را در کنار اثبات مسئله سرطان‌زا بودن تخت‌های برنزه کردن (به اصطلاح سولاریوم) که تنها با UV-A کار می‌کنند، خودتان می‌توانید پی ببرید.

آسیب‌های چشمی:

آسیب‌های چشمی توسط اشعه UV-B ایجاد شده و شامل این موارد می‌شوند:

• تخریب سیاهی چشم: این تخریب باعث اختلال در دید می‌شود و با آسیب دیدن مرکز شبکیه چشم به وجود می‌آید. این اختلال به شکل تشکیل نقطه تاریک در دید و کدر شدن یا به هم ریختگی تصویر می‌گردد. این آسیب بسیاری از فعالیت‌های روزانه مثل مطالعه  و رانندگی را بسیار سخت می‌کند.
• آب مروارید: قرار گرفتن در معرض تابش شدید UV-B در چند سال می‌تواند باعث به وجود آمدن این بیماری شود. این بیماری به شکل پوشاندن عدسی چشم خود را ظاهر می‌کند.
• سوختگی یا برف کوری: چنانچه چشم در معرض تابش شدید اشعه ماورا بنفش قرار بگیرد مثل به هنگام راه رفتن در برف یا یخچال بدون محافظت کردن از چشم، آنگاه چشم به شکل موقت دچار سوختگی یا همان برف کوری شده که این حال گرچه موقتی است ولی دردناک است و در این حالت سطح چشم شما یا همان قرنیه ملتهب شده است. اغلب مردم این خطر را تنها در روزهای آفتابی جدی می‌گیرند اما احتمال بروز این حالت و سایر موارد در هوای ابری هم وجود دارد. اولین علایم این ناراحتی به شکل سوزش چشم خود را نشان می‌دهد اما تاثیر کامل آن حدود ۸ ساعت پس از سوختگی خود را به طور کامل نشان خواهد داد که در این مرحله چشم شما قرمز شده و حس می‌کنید که روی چشم شما اتو گذاشته‌اند این حالت به مرور پس از حدود ۳۶ ساعت از بین می‌رود. برای سرعت بخشیدن به درمان و کاهش درد، روی چشم‌هایتان  دستمالی سرد و خیس قرار دهید و اصطلاحا کمپرس نمایید و همچنین می‌توانید برای کم شدن درد از داروهای خوراکی مسکن مثل بروفن استفاده نمایید. سعی کنید تا جای ممکن چشم‌تان را تا بهبودی بسته نگاه دارید تا با برخورد مجدد نور ملتهب نشود. این آسیب هیچ عوارض بعدی نخواهد داشت و پس ار گذشت زمان بهبودی حاصل می‌شود.
• گلمژه: توده‌ای غیرطبیعی و عموما غیرسرطانی در گوشه چشم نزدیک به بینی رشد می‌کند. گلمژه ممکن است روی قرنیه نیز تشکیل شود. گلمژه دید را محدود می‌کند و گاهی برای برداشتن آن نیاز به عمل جراحی است.
• سرطان: تکرار قرارگرفتن در معرض اشعه ماورای بنفش شدید می‌تواند منجر به سرطان در پلک و پوست شود.

محافظت در برابر اشعه ماورای بنفش:

پوشاک:

اگرچه ممکن است اولین چیزی که به ذهن مردم برای مقابله با این اشعه برسد استفاده از کرم‌های ضد آفتاب است، اما در حقیقت استفاده از کرم‌ها به دلیل اینکه ثابت شده برای محافظت خیلی هم قابل اتکا نیستند در آخرین قسمت زنجیره محافظت قرار می‌گیرند.

اگر شما به مردمان ساکن صحرا نگاه کنید می‌بینید که آنها نه تنها از موادی مثل روغن نارگیل روی پوست خود استفاده می‌کنند بلکه کاملا خود را می‌پوشانند و هرکس که میخواهد خود را در مقابله این اشعه‌ها محافظت کند باید از آن‌ها پیروی کند.

شاید بدانید و شاید هم ندانید که لباس‌ها نیز فاکتوری برای محافظت بدن در مقابل نور خورشید دارند و اگر هم نمی‌دانید به این علت است که اغلب تولیدکنندگان پوشاک این مطلب را برای محصولشان ارایه نمی‌کنند اما این مطلب مهمی است چون اشعه ماورای بنفش می‌تواند از میان لایه‌های پوشاک شما عبور کند. برخی از تولیدکنندگان پوشاک مثل نورث فیس (North Face) میزان محافظت در برار نور خورشید را برای محصولات‌شان اعلام می‌کنند. این خاصیت مربوط به پوشاک لایه اول می‌باشد که گاه شما آنها را در شرایط هوای گرم و هنگام فعالیت شدید به عنوان تنها لایه به تن دارید. این خاصیت را برای لباس‌ها هم با واحد SPF نمایش می‌دهند و معمولا این لباسها دارای SPF ۳۰ هستند. الیاف مختلف قدرت محافظت مختلفی دارند مثلا الیاف ۱۰۰ درصد پلی‌استر نسبت به سایر الیاف ۲ تا ۳ برابر محافظت بیشتری دارند اما نکته مهم‌تر از جنس الیاف نحوه بافت و تراکم الیاف است به این معنی که هر چه در تهیه لباس تراکم بافت الیاف بیشتر و محکم‌تر باشد قدرت محافظت نیز بیشتر می‌شود. این نکته هم واضح است که زمانی که ۲ لباس روی هم پوشیده‌اید محافظت شما دو برابر می‌شود اما نکته دیگر رنگ لباس است و رنگ‌های تیره محافظت بیشتری دارند. رنگ مشکی ۵ برابر نسبت به رنگ سفید محافظت بیشتری دارد. هنگامی که لباس خیس باشد محافظت SPF آن تا ۳ برابر کاهش می‌یابد.

استفاده از کلاه نقاب دار برای محافظت بیشتر صورت و استفاده از پارچه برای محافظت گردن و گوش‌ها رو فراموش نکنید.

 کرم‌های ضد آفتاب:

کرم‌های ضد آفتاب به لحاظ عملکرد چنین هستند: برخی کرم‌ها با استفاده از ترکیب‌های شیمایی مثل اکسی‌بنزن اشعه ماورای بنفش را جذب کرده مانع رسیدن آن به پوست می‌شوند. برخی از کرم‌ها نیز نور را منعکس می‌کنند که در ترکیب آنها موادی چون اکسیدتیتانیوم یا اکسیدروی وجود دارد. کرم‌هایی هم هستند که به صورت ترکیبی از هر دو روش استفاده می‌کنند و برخی از افراد هم خود با ترکیب اکسیدروی با کرم‌های ضد آفتاب رایج قابلیت دوم را به کرم خود اضافه می‌کنند. همانطور که احتمالا میدانید فاکتور محافظت کرم‌ها با SPF یا (Sun Protection Factor) مشخص می‌شود. SPF کرم‌ها می‌تواند عددی از ۲ تا بالای ۶۰ هم باشد. این عدد به این صورت محاسبه می‌شود و معنی پیدا می‌کند: با مقایسه زمانی که پوست با محافظت توسط کرم دچار سوختگی شده یا اصلاحا قرمز شده با زمانی که پوست بودن استفاده از کرم دچار سوختگی می‌شود این عدد بدست می‌آید. به عنوان مثال اگر پوست شما در مدت ۱۰ دقیقه در معرض آفتاب بودن در محلی که هستید قرمز شده و دچار سوختگی می‌شود حال با استفاده از کرمی که  SPF آن ۲ است پوست شما پس از ۲۰ دقیقه در همان شرایط دچار سوختگی می‌شود و یا با استفاده از کرمی با  SPF ۱۵ این زمان ۱۵ برابر شده یعنی پس از ۱۵۰دقیقه پوست شما دچار سوختگی خواهد شد به عبارت دیگر عدد SPF به صورت یک ضریب مقاومت پوست شما را در برابر آفتاب سوختگی بالا می‌برد. اما جالب است بدانید درصد اشعه‌ای که به پوست شما می‌رسد در SPF های مختلف تفاوت کمی با یکدیگر دارند مثلا SPF ۱۵ باعث محافظت ۹۳ درصدی و SPF ۳۰ باعث محافظت ۹۷ درصدی و SPF ۲ باعث محافظت ۵۰ درصدی در برار اشعه می‌شوند. منظور این نیست که به SPF های بالا نیازی ندارید بلکه هرچه SPF کرم بالاتر برود قیمت کرم نیز افزایش می یابد و برای کوهنوردان کرم با حداقل 15SPF  توصیه می شود. به هنگام کرم زدن به نقاطی که بیشتر مستعد سوختگی هستند دقت کنید و برای اطمینان از پوشاندن کامل این مناطق با کرم این کار را دو نفره انجام دهید تا نفر دوم روی کامل کرم زدن شما نظارت داشته باشد.

مقدار SPF عددی برای محافظت در مقابل UV-B است و هیچ معیاری برای مقایسه کردن مقدار محافظت UV-A کرم‌ها وجود ندارد و جالب است بدانید اکثر کرم‌ها محافظت ناچیزی در مقابل UV-A دارند! همان‌طور که گفته شد UV-A یکی از عوامل خطرناک ایجاد سرطان است. حدود ۶۵٪ سرطان پوستی ملانوما و ۹۰٪ سایر سرطانها مربوط به تابش بیش از حد اشعه ماورای بنفش است اما هنوز دانشمندان نمی‌دانند که UV-A چه قدر در این سرطان‌ها نقش دارد اما محققان استرالیایی متوجه آسیبهای DNA در سلول‌ها عمق پوست توسط UV-A شده‌اند و این قسمت از سلول‌های پوست همان جایی است که پوست ما ساخته می‌شود و هرچه تخریب در این بخش بیشتر شود احتمال بروز سرطان پوستی افزایش می‌یابد.

مسئله خطرناک این است که مردم فکر می‌کنند با استفاده از کرم ضد آفتاب کاملا در برابر آفتاب محافظت شده‌اند در حالی که این طور نیست. کرم‌های دارای طیف گسترده محافظت (broad spectrum protection) در حال تولید است که در برابر UV-A و UV-B از پوست محافظت می‌کنند اما واقعیت این است که ما نمی‌توانیم تمامی بدنمان را به کرم آغشته کنیم و برای محافظت در کرم غلت بزنیم!  همانطور که گفته شد در ارتباط با پوست اصل اول پوشاندن سطح پوست با لباس یا به عبارتی پوشش مناسب است و در کنار آن استفاده از کرم مناسب در قسمت‌هایی که بیشتر در معرض تابش هستند مثل دست، بازو، صورت، گردن، گوش‌ها و ترجیحا استفاده از کرم‌های محافظ طیف گسترده. اما اینکه کرم شما جذب کننده است یا بازتابی، به شکل لوسیون است یا ژل به سلیقه شما بر می‌گردد اما مواردی که در انتخاب مهم است این است که کرم باید در برار آب مقاوم باشد و با شستشو به راحتی پاک نشود، حداقل دارای SPF ۱۵ یا بالاتر برای کوهنوردی باشد و از نوع محافظ طیف گسترده باشد. موادی که کرم را دارای محافظت طیف گسترده می‌کنند اینها هستند:

benzophenones (oxybenzone)
cinnamates (octylmethyl cinnamate and cinoxate)
sulisobenzone
salicylates
titanium dioxide
zinc oxide
and avobenzone (Parsol 1789).

برای لبهایتان نیز باید از کرمهای ماتیکی با SPF حداقل ۱۵ استفاده کنید، چون کرم‌های ضد آفتاب به راحتی از روی لب پاک می‌شوند.

۱۵ تا ۲۰ دقیقه قبل از  رفتن به فضای باز باید روی پوست خشک کرم بزنید و چنانچه بچه یا نوجوان در گروه دارید یا خودتان نوجوان هستید در پوشش کامل و استفاده صحیح کرم بیشتر دقت کنید زیرا  تحقیقات نشان داده چنانچه در ۱۸ سال اول عمر به نحو درست در برابر خورشید خود را محافظت کرده باشید ۸۷٪ احتمال مبتلا شدن به سرطان پوست در شما کمتر است. کرم ضدن زیر صورت، چانه، پشت دست‌ها، گوش‌ها به خصوص پشت گوش‌ها و پشت گردنتان را فراموش نکنید.

محافظت از چشمها و استفاده از عینک: 

اهمیت محافظت از چشم‌ها در برابر اشعه ماورای بنفش و داشتن دیدی خوب به هنگام فعالیت بر کسی پوشیده نیست. بسیاری از مردم تصور می‌کنند که عینک آفتابی با کیفیت باید خیلی گران باشد. واضح است که یک عینک شیک مارک Ray bans یا Oakley خیلی گران قیمت است اما مسله مهم این است که شما بین کارایی و قابلیت یک عینک با ظاهر و قیافه آن تفاوت قایل باشید. چیزی که واقعا به آن احتیاج دارید عینکی است که خیلی خوب روی صورت شما بنشیند، تمامی چشم شما را بپوشاند و از چشم شما در برابر خورشید به خصوص در ارتفاعات محافظت کند و دارای استاندار CE اروپا نیز باشد.

این استاندارد شامل محافظت از اشعه‌های UV-A و UV-B و UV-C که باید ۱۰۰٪ باشد همان UV400 خودمان و دیگری مقدار نور عبور داده شده توسط عینک است  که با Category 0 که بیشترین نور را عبور می‌دهد تا Category 4 که برای کوهنوردی طولانی مدت در ارتفاعات بلند و هیمالیانوردی کاربرد دارد مشخص می‌شود. برای کوهنوردی عینک با Category 3,4 مناسب است که با عبارت مختصر شده Cat نیز بیان می‌شود.

Cat 3: این رده از ۸٪ تا ۱۸٪ نور مرئی را عبور می‌دهد. برای اکثر کاربردهای عمومی نیز مناسب است. برای کوهنوردی و هیمالیانوردی هم خوب است اما به شرطی که در ارتفاعات خیلی بلند به مدت طولانی نمانید.

Cat 4: این رده از ۳٪ تا ۸٪ نور مرئی را عبور می‌دهد. برای استفاده طولانی در ارتفاعات بلند نیز مناسب است. برای سایر موارد و استفاده روزمره بسیار تاریک و نامناسب است و برای رانندگی خطرناک و حتی خلاف قانون است.

بهتر است یک جفت عینک ارزان قیمت یدکی هم در برنامه همراه داشته باشید مگر اینکه همراهتان عینک ضدطوفان هم باشد. در ضمن می‌توانید برای محافظت از بینی در مقابل باد و خورشید تکه پارچه‌ای از نوع پشمی و ضد باد را به فریم عینک‌تان متصل کنید.

از عینک‌های ضد طوفان یا همان عینک‌های اسکی نیز در شرایط سخت و طوفانی برای محافظت از چشم و گرم ماندن منطقه چشم و اطراف استفاده کنید. عینک‌های ضدطوفان هم در همان طبقه‌بندی عینک‌ها ارایه می‌شوند. این عینک‌ها دارای دو جفت لنز هستند و مسئله مهم در آنها انتخاب رنگ لنز مناسب است.

• در نور کم و هوای مه آلود رنگ‌های زرد، طلایی و کهربایی مناسب هستند. این لنزها نور آبی را فیلتر می‌کنند و سایه‌های روی سطح برف را شدت می‌بخشند و به این جهت باعث می‌شوند برآمدگی‌های روی برف را بهتر ببینید. در نور ملایم هم این رنگ‌ها کارآیی خوبی دارند.
• در هوای روشن، لنزهای تیره مناسب‌تر بوده و چشم احساس راحتی بیشتری دارد.
• لنزهای پولاریزه درخشندگی سطوح را از بین می‌برند و برای روشنایی‌های بسیار زیاد مناسب هستند و معمولا با لنزهای تیره رنگ ارایه می‌شوند.
• لنزهای آینه‌ای یا براق قسمت محدودی از درخشندگی تصویر را ازبین می‌برند و معمولا عینک‌های فانتزی و آرایشی هستند تا عینک کاربردی و انتخاب خوبی نیستند.

خاصیت ضدبخار (Anti Fog) بودن لنز هم یکی دیگر از قابلیت‌های عینک است، لیکن معمولا در اکثر عینک‌ها این خاصیت خیلی زود از بین می‌رود و راه حل، استفاده از مارکهای بسیار معتبر عینک‌های کوهنوردی و اسکی و یا راه حل همیشگی پاک کردن بخار آب از روی عینک است.

اگر از عینک طبی استفاده می‌کنید یک راه حل استفاده از عینکهای آفتابی است که قابلیت نصب لنز طبی را در قسمت پشت لنز آفتابی داشته باشند اما راه حلی که شاید کمتر در دسترس همه باشد سفارش عینک طبی و آفتابی مناسب برای چشم شما به یکی از تولید کنندگان عینک مثل www.heavyglare.com در آمریکا می‌باشد.

نکته آخر:

صرف نظر از اینکه چقدر سخت تلاش کرده باشید تا از آفتاب سوختگی جلوگیری کنید باز در آخر کار با مقداری از آن ممکن است برنامه را به پایان برسانید. آفتاب سوختگی پوست دو درجه دارد.

در آفتاب سوختگی درجه اول که پوست شما قرمز شده، این مشکل پس از چند روز با تعویض پوست شما و تشکیل پوست جدید بهبود پیدا می‌کند اما اگر برای شما این مشکل ناراحت کننده‌ای است می‌توانید از استخر آب سرد یا وان آب سرد و کرم هیدرو کورتیزون استفاده کنید. آسپیرین خوراکی هم در مراحل اولیه بروز آفتاب سوختگی موثر است.

آفتاب سوختگی درجه دوم که به شکل تاول روی پوست خود را نشان می‌دهد یک مسئله پزشکی است و اگر در محدوده‌ای بزرگ این حالت اتفاق افتاده باشد یک حالت اورژانسی نیز می‌باشد و باید سریعا به متخصص پوست مراجعه کنید. حتی در صورت شدید بودن سوختگی ممکن است احساس سردرد و تب یا لرز نیز داشته باشید. در طول مدت درمان پوست خود را در معرض تابش خورشید نباید قرار دهید و چنانچه این اتفاق در دوران کودکی یا نوجوانی برای شما بیافتد خطر ابتلا به سرطان‌های پوستی به خصوص ملانوما در طول زندگی برای شما بیشتر شده است.

امیدوارم مفید بوده باشه.

منابع:
chal.persianblog.ir
www.psychovertical.com

گروه کوهنوردی گلستان شهرستان نجف اباد

گرد اورنده : م. بهجتی